Najprije da uputim izvinjenje čitaocima zbog višednevnog izostanka bloga. Spremao sam ispit koji sam, srećom, uspješno, položio.

Uprkos tom nemilom poslu (jer radilo se, čast zainteresiranim kolegama, o istorijskom razdoblju koje me previše ne zanima), našao sam vremena za čitanje spisa Himna kralju Heliosu koji je napisao Flavije Klaudije Julijan (331-363), posljednji paganski imperator Rima, koji je nadljudskim naporima pokušao obnoviti multireligioznost Rimskog carstva, narušenu decnijama dominacije fanatizma hrišanske crkve.


Imperator Julijan

Ni spektakularnost Julijanovog značaja i značenja života nije uspjela da mu sačuva mjesto u opštem obrazovanju i memoriji Evropljana. U toj memoriji jedva je preživjelo samo njegovo ime, uz pogrdni nadimak crkvenih otaca “apostata”, dakle “otpadnik”, “odstupnik” – iako NIJE progonio hrišćane. Julijanov “grijeh” i “otpadništvo” bilo je posebno opterećeno istorijskim kontekstom: nakon Konstantinove konverzije, dakle u vremenu kada je hrišćanstvo, de facto, postalo državna vjera, čiji su sveštenici, naročito u vrijeme vladavine fanatičnog Konstancija (koji je poubijao svu Julijanovu porodicu), skoro neometano podsticali rulje na rušenja i uništavanja hramova te spomenika antičke kulture; na pljačku, pogrome i pomore onih koji su odljevali ucjenama i prijetnjama, vjerni vrijednostima paganitas.

Julijan je odmah po stupanju na prijestolje 361. g. n. e. objavio opštu vjersku toleranciju i počeo sprovoditi mnogobrojne vjerske, administrativne i finansijske reforme. Njegovo smjelo i usamljeničko suprotstavljanje agitatorima doslovno i prizemno protumačenog vjerovanja u “novo nebo i novu zemlju”, kao mjesta gdje će preostati samo pravovjerni hrišćani, je skandalozno ugrožavalo autoritet dogme neumitnosti istorijskog “linearnog”, progresa čovječanstva ka eshatološkom “kraju istorije” i odgovarajućoj, rajskoj utopiji, dogmu koja je tada prvi put u istoriji pokazala svoju užasnu moć zatomljavanja bogatstva ljudskih razlika i uspostavljanja totalitarnog sistema prinude na jednoobraznost, legitimišući sva nasilja nad nepokornima, ništeći antičke slobode duše i razuma te ustanove odbrane koegzistencije različitosti. U tom smislu Julijanov spis Himna kralju Heliosu, nezaobilazan je u shvatanju i rekonstrukciji izgubljene vjerodostojne evropske i meditreanske religijske tradicije. On se vraća solarnoj, odnosno sunčanoj pobožnosti, koja u Suncu - Heliosu, doživljava kako izvor života u materijalnom kosmosu, tako i manifestaciju najviše – duhovne inteligencije Svebića koje svojim Jastvom, odnosno harmonijom, prebiva u bezvremenom onostranom, a u pojavnom svijetu utjelovljuje se u čovjeku, kao genius.


Helios (prikaz na grčkoj vazi)

Kosmos je podijeljen na inteligibilni (svijet ideja), Intelektualni (posrednički) – Sunce u duhovnom smislu i fizički (pojavni). Onostrani svijet je svijet jednosti, odnosno inteligibilni svijet.

Julijanovim riječima, taj svijet je

...prije svakog vremena, sjedinjujući, sve zajedno u Jedno. Šta to dakle znači? Zar nije i čitav svijet jedno živo biće sasvim u svoj svojoj potpunosti ispunjen dušom i umom?


Sunce, odnosno Helios (ili slovenski Dajbog) u jednom višem onostranom poimanju je svjetlost na kojoj je zasnovano postojanje kosmosa dok u svom pojavnom aspektu “sjedinjuje sve što postoji u jednu istu i savršenu prirodu”. Platon o njemu u Respublici govori:

Upravo sam na njega mislio kad sam govorio o izdanku Dobra, kojeg je Dobro stvorilo analognom sebi, tako da ono što je Dobro u inteligibilnom svijetu, u odnosu na um i umstvene stvari, to je sunce u vidljivom svijetu u odnosu na vid i vidljive stvari.

Ono je peti element (quintessentia), kao superioran u odnosu na ostala četiri. Aristotel ga je nazivao eterom ili prvim elementom.

Julijan to objašnjava:

Helijevo bivstvo je sredina između nematerijalne čistote u inteligibilnom svijetu i savršene čistote, slobodne od rađanja i umiranja, u čulnom svijetu.


Helios - rimski reljef u kamenu


Helije/Helios u svojoj posredničkoj funkciji, neke od oblika usavršava, neke stvara, neke ukrašava, a neke budi u život, i nema ničega što se rađa i dolazi u svjetlost odvojeno od Helijeve stvaralačke moći. Dakle, on katalizator evolucije, koja djeluje jedino kroz iskustvo, koje se ogleda u raznovrsnosti ljudskih mentaliteta i mythosa. Julijan je namjeravao sjediniti hrabrost Kelta i Germana, rimsko i grčko državništvo, egipatsku profinjenu inteligenciju, te strast i intelektualnu bistrinu Semita. Ta plemenita ideja bila je, kao to svjedoči Papyrus anastasii, u središti misterija Mitre čiji je Julijan bio posvećenik:

Rođen rođenjem koje daje smrtni život, u umiranju sam oslobođen i slijedim Put kako si Ti odredio, kako si (Ti) izveo Misteriju.

Helije rođenim dušama obezbjeđuje ne samo pouzdan silazak u svijet nastajanja već i solobađanje duše od tijela te uzdizanje ka “bivstvima srodnim bogu”.


Helios (moderno predstavljanje)


Istorija bi mogla biti drukčija da je Julijan uspio ostvariti svoje namjere, sahranjene njegovom pogibijom u neupsjelom ratu protiv Perzijanaca. Smrtonosno ranjen u jednoj borbi, prsa u prsa, izdišući, svoje je misli uputio zavičaju ljudskog elementa; bliskim ljudima koji su plakali pored njegovog uzglavlja je šapnuo je posljednje riječi:

“Ćutite, ne treba oplakivati vladara koji odlazi na nebo, zvjezdama”. (Amijan Marcelin, XXV, 3, 22)

U eri mraka i odumiranja civilizacije koja je nastupila, Julijanov učitelj i prijatelj Libanije je napisao potresne i zastrašujuće profetske riječi:

[i]Umro je najbolji čovjek...

Bilo bi za nas mnogo bolje da smo nastavili živjeti u ovoj tami, ne spoznavši harmoniju koja se oslobađala iz njegovog suverenstva, umjesto što smo nakon svijetlog alona života, ponovo pali u prethodnu tamu…[/i]